İran Bayrağı

İran'ın bayrak geleneği binlerce yıl geriye uzanır. Antik Pers İmparatorluğu döneminde Derafş-e Kaviani (Kaveh'in Bayrağı) adlı efsanevi sancak, İranlıların en eski ulusal sembolü olarak kabul edilir. Efsaneye göre demirci Kaveh, zalim hükümdar Zahhak'a karşı deri önlüğünü bir mızrağa bağlayarak isyan bayrağı yapmıştır. Bu sancak, Sasani İmparatorluğu döneminde (224-651) mücevherlerle süslenerek devlet sembolü haline getirilmiştir.

İslam'ın İran'a gelişiyle birlikte bayrak geleneği dönüşüm geçirdi. Çeşitli İslam hanedanları — Gazneliler, Selçuklular, İlhanlılar — kendi sancaklarını kullandılar. Ancak İran'ın modern bayrak tarihinin asıl başlangıç noktası Safevi Devleti'dir (1501-1736). Safeviler, Şii İslam'ı devlet dini ilan ederek İran'a bugünkü mezhepsel kimliğini kazandırdılar. Safevi bayrağında yeşil zemin üzerine Şir-o Horşid (Aslan ve Güneş) motifi yer alıyordu — bu sembol, Hz. Ali'nin "Allah'ın Aslanı" lakabıyla İslami geleneği, güneş motifiyle ise kadim İran mitolojisini birleştiriyordu.

Safevi döneminden itibaren yeşil, beyaz ve kırmızı renklerin İran bayrak geleneğinde öne çıkmaya başladığı görülür. Nadir Şah (1736-1747) döneminde üçrenkli düzen daha belirgin hale gelmiş, Kaçar Hanedanı (1789-1925) ise Aslan ve Güneş motifini üçrenkli zemin üzerinde resmi devlet bayrağı olarak standartlaştırmıştır. 1906 Meşrutiyet Devrimi sırasında bayrak, anayasal hareketin sembolü haline gelmiştir.

1925'te Rıza Şah Pehlevi'nin iktidara gelmesiyle İran bayrağı modernize edildi. Pehlevi hanedanı, Kaçar döneminin bayrak tasarımını devralarak yeşil-beyaz-kırmızı yatay tricolor düzenini korudu ancak ortadaki Aslan ve Güneş (Şir-o Horşid) amblemini yeniden tasarladı. Aslan, elinde kılıç tutarken güneş aslanın arkasından yükseliyordu. Bu tasarım, İran'ın modernleşme ve Batılılaşma ideallerini yansıtmaktaydı.

Pehlevi döneminde bayrak oranı ve renk tonları standartlaştırıldı. 1964'te çıkarılan bayrak yasası, renklerin kesin tonlarını ve Aslan-Güneş ambleminin geometrik ölçülerini belirledi. Bu dönemde İran bayrağı uluslararası arenada tanınır hale geldi — özellikle İran'ın petrol zengini bir bölgesel güç olarak yükselişiyle birlikte. Ancak Aslan-Güneş sembolü, monarşi ile özdeşleştirilmesi nedeniyle devrim karşıtlarının hedefi haline gelecekti.

Pehlevi döneminin bayrağı, bugün hâlâ İran muhalefeti ve diaspora toplulukları tarafından kullanılmaktadır. Özellikle İran dışındaki muhalif gruplar, Şir-o Horşid motifli bayrağı İslam Cumhuriyeti'ne alternatif bir ulusal sembol olarak benimsemiştir. Bu durum, İran'ın bayrak tarihini benzersiz kılan ilginç bir ikililik yaratmaktadır: aynı ülke için iki farklı bayrak, iki farklı siyasi vizyonu temsil etmektedir.

1979 İslam Devrimi, İran'ın tarihini olduğu kadar bayrağını da kökten değiştirdi. Ayetullah Humeyni önderliğindeki devrim, Şah rejimini devirerek İslam Cumhuriyeti'ni kurdu. Devrim sürecinde Aslan-Güneş amblemi monarşinin sembolü olarak reddedildi ve bayraklardan söküldü. Yerine geçici olarak boş bir tricolor kullanıldı.

Yeni bayrağın tasarımı, İranlı sanatçı Hamid Nedimi'ye emanet edildi. 29 Temmuz 1980'de resmi olarak kabul edilen yeni bayrak, yeşil-beyaz-kırmızı tricolor düzenini korudu ancak iki devrimci unsur eklendi. Birincisi, beyaz şeridin ortasına yerleştirilen stilize lale/kılıç amblemi: Bu amblem, Arapça "Allah" (الله) kelimesini simgeliyor; aynı zamanda bir lale formunda — İran geleneğinde lale, şehitlerin kanından doğan çiçektir. İkincisi, yeşil şeridin alt kenarında 11 kez ve kırmızı şeridin üst kenarında 11 kez olmak üzere toplam 22 kez tekrarlanan Kufi hattıyla yazılmış "Allahu Ekber" (Tanrı Uludur) ifadesidir.

22 sayısı tesadüfi değildir. Farsça takvimde 22 Behmen (miladi takvimle 11 Şubat), 1979 İslam Devrimi'nin zafer tarihine karşılık gelir. Bu tarihte ordu tarafsızlığını ilan etmiş ve Şah rejimi resmen çökmüştür. Dolayısıyla bayraktaki 22 "Allahu Ekber" tekrarı, doğrudan devrimin tarihine atıfta bulunmaktadır — bayrak adeta bir takvim sayfası gibi tarihi bir anı kodlamaktadır.

İran bayrağının renkleri derin sembolik anlamlar taşır. Yeşil şerit (üst), İslam'ı ve doğanın büyümesini/yenilenmesini simgeler. Beyaz şerit (orta), barışı, özgürlüğü ve dürüstlüğü temsil eder. Kırmızı şerit (alt), şehitliği, cesareti ve devrim uğruna dökülen kanı ifade eder. Bu üç renk, İran kültüründe Zerdüşt geleneğinden İslami döneme kadar uzanan derin köklere sahiptir.

Bayrağın merkez amblemi olan stilize "Allah" yazısı, İran İslam Cumhuriyeti'nin resmi devlet simgesidir. Geometrik olarak son derece sofistike olan bu tasarım, bir lale formu içinde dört hilal ve bir kılıç barındırır. Beş unsur, İslam'ın beş şartını da temsil ettiği yorumlanır. Amblem kırmızı renktedir ve beyaz şeridin ortasına yerleştirilir — bayrak oranı 4:7 olup, dünya bayrakları arasında nadir görülen bir en-boy oranıdır.

Günümüzde İran bayrağı, 88,6 milyon nüfuslu ve 1.648.195 km² yüzölçümlü bir ülkeyi temsil etmektedir. Resmi dili Farsça (Farisi), para birimi İran Riyali (﷼ IRR) olan İran, Orta Doğu'nun en büyük ve en kalabalık ülkelerinden biridir. Bayrak, uluslararası spor etkinliklerinden diplomatik zirvelere kadar İran'ın dünya sahnesindeki varlığının sembolüdür. Kufi hattıyla yazılmış "Allahu Ekber" ifadesi ve stilize Allah amblemi, bu bayrağı dünyadaki en kaligrafik ve sembolik açıdan en yoğun bayraklardan biri haline getirmektedir.